Doanh nghiệp gia đình phát triển đến một thời điểm sẽ rơi vào tình thế “lưỡng nan”- nghĩa là quyết định buộc phải bảo toàn quyền kiểm soát của gia đình, nhưng đồng thời vẫn mở quyền sở hữu thông qua IPO hay bán cổ phần để đón nhận vận hội mới, dù có thể bị định giá công ty thấp hơn giá trị thật.

Vì sao DNGĐ vẫn chọn bảo toàn quyền kiểm soát doanh nghiệp khi mở rộng sở hữu? ngoài tài sản tài chính, DNGĐ còn một thứ tài sản khác “phi tài chính” được gọi là “tài sản cảm xúc – xã hội” (Socioemotional Wealth/SEW-có thể hiểu cảm xúc huyết thống và quan hệ xã hội thu nhỏ gia đình). SEW được coi là “tài sản gia nghiệp” khi một gia đình tích tũy và tạo dựng được trên chính doanh nghiệp của mình (theo Gómez-Mejía et al. 2007; Berrone et al. 2012). Theo Carbone và cộng sự (2022) tổng hợp các công ty gia đình từ 1995-2020 thấy rằng hầu hết họ IPO đều thiết kế quyền chi phối của gia đình để đảm bảo SEW như một phần trường tồn trong doanh nghiệp. SEW chính là kết nối “huyết thống” và ‘quyền lực” gia dình được thực hiện nhằm đảm bảo 5 nguyên tắc: 1/ Quyền kiểm soát chiến lược và ảnh hưởng của gia đình, 2/ Hiện diện của thành viên gia đình trong doanh nghiệp, 3/ Danh tiếng gia đình, 4/ Gắn bó tình cảm-sự tự hào-bản sắc gia đình và 5/ Truyền lại cho thể hệ sau trong gia đình.

Quan sát SEW của DNGĐ trước khi tiến hành mở quyền sở hữu, các nhà nghiên cứu thấy rằng hành trình nhiều “ngã rẽ” từ khởi nghiệp gia đình đến công ty niêm yết công khai có sự chi phối của gia đình (family-controlled listed firm) luôn bị “kẹt” trong thế lưỡng nan của bộ 3 tình thế: giằng xé thế hệ (giữa tự hào gia đình và sợ mất giá trị) – giằng xé quan hệ gia đình (lý tưởng thế hệ và năng lực) – giằng xé hệ thống quản trị (tiếp nhận năng lực mới và giữ truyền thống cũ). Vì vậy, DNGĐ giải quyết các “giằng xé” này bằng việc mở quyền và sử dụng kỹ thuật SEW thông qua; Gia đình sử dụng cổ phần kiểm soát (dual-class shares) để chi phối sau mở quyền, kèm theo đó là những bước chiến thuật mở doanh nghiệp từng phần (IPO theo công ty con/mảng kinh doanh/thành lập holding chi phối..), duy trì thành viên gia đình trong lãnh đạo và đưa hiến chương gia đình vào trong văn hóa của công ty.

Trì hoãn hay nữa vời trong mở quyền sở hữu DNGĐ đều có nhiều rủi ro, SEW hiện diện cho “tình cảm huyết thống” với doanh nghiệp, đây cũng là điểm yếu “chí tử”. IPO không chắc gặp rủi ro, nhưng để “tình cảm” lấn át chiến lược mở quyền sở hữu có thể khiến doanh nghiệp mất cả vốn lẫn di sản.

Nguồn: TS. Huỳnh Phước Nghĩa