Doanh nghiệp gia đình: Đi chậm một nhịp để chuẩn hóa, vươn tầm và trường tồn

Theo EY & University of St. Gallen Global Family Business Index 2025, 500 doanh nghiệp gia đình lớn nhất thế giới đang tạo ra khoảng 8.800 tỷ USD doanh thu mỗi năm và sử dụng gần 25 triệu lao động. Nếu xem đây là một nền kinh tế độc lập, khu vực doanh nghiệp gia đình sẽ có quy mô lớn thứ ba thế giới, chỉ sau Hoa Kỳ và Trung Quốc. Không chỉ tạo ra giá trị kinh tế to lớn, nhiều doanh nghiệp trong số đó đã duy trì hoạt động qua nhiều thế hệ, với thời gian kế thừa trung bình khoảng 4 thế hệ, trong khi một số doanh nghiệp như Merck (Đức) đã phát triển đến thế hệ thứ 13.

Tại Việt Nam, khu vực doanh nghiệp gia đình cũng đang trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế. Năm doanh nghiệp gia đình niêm yết lớn nhất hiện có tổng giá trị vốn hóa khoảng 75 tỷ USD, bao gồm Vingroup, Vinhomes, Hòa Phát, Techcombank và Masan. Tuy nhiên, phần lớn các doanh nghiệp này vẫn đang được điều hành bởi thế hệ sáng lập. Sau hơn ba thập kỷ phát triển của kinh tế tư nhân, Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà câu chuyện chuyển giao thế hệ không còn là vấn đề của tương lai, mà đã trở thành một yêu cầu cấp thiết của hiện tại.

Không gian buổi workshop “Tiếp nối cơ nghiệp gia đình đa thế hệ”

Trong bối cảnh đó, vào ngày 01/8/2026 Workshop “Tiếp nối cơ nghiệp gia đình đa thế hệ” được tổ chức bởi Viện Doanh Nghiệp Gia Đình FBV phối hợp cùng CTO Vietnam Network, không chỉ bàn về “kế nghiệp”, mà đặt ra một câu hỏi lớn hơn:

Làm thế nào để một doanh nghiệp gia đình không chỉ được chuyển giao, mà còn có thể tiếp tục phát triển qua nhiều thế hệ?

Chuẩn hóa tư duy: Điều cần được kế thừa không phải doanh nghiệp, mà là năng lực kiến tạo

Trong phần chia sẻ đầu tiên, TS. Huỳnh Phước Nghĩa mở đầu bằng một góc nhìn khác về kế nghiệp. Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “Ai sẽ là người kế nhiệm?”, ông đặt ra những câu hỏi nền tảng hơn: doanh nghiệp tồn tại vì điều gì, đâu là những giá trị không thể thay đổi, điều gì cần đổi mới để tiếp tục phát triển, và thế hệ sau cần kế thừa điều gì từ thế hệ sáng lập.

<Tiến sĩ Huỳnh Phước Nghĩa – Nhà sáng lập Viện Doanh Nghiệp Gia Đình FBV trình bày>

Từ đó, ông nhấn mạnh rằng mỗi thế hệ không có trách nhiệm sao chép mô hình của thế hệ trước. Điều cần được gìn giữ là những giá trị cốt lõi đã làm nên bản sắc doanh nghiệp; còn mô hình kinh doanh, công nghệ, sản phẩm hay cách thức vận hành phải liên tục được đổi mới để thích ứng với bối cảnh mới. Chính khả năng tái tạo giá trị trên nền tảng những giá trị cốt lõi mới là yếu tố quyết định sức sống của doanh nghiệp gia đình qua nhiều thế hệ.

Chuẩn hóa hệ thống: Muốn chuyển giao thành công, doanh nghiệp phải được thiết kế để không phụ thuộc vào một cá nhân

Nếu tiến sĩ Nghĩa chia sẻ tập trung về tư duy, thì phần chia sẻ của ông Nguyễn Minh Đức đi sâu hơn vào câu chuyện quản trị.

<Ông Nguyễn Minh Đức – Thành viên sáng lập Dcensia trình bày>

Theo ông, thách thức lớn nhất của doanh nghiệp gia đình không nằm ở việc tìm một người đủ giỏi để thay thế founder, mà ở việc xây dựng một hệ thống đủ vững để doanh nghiệp vẫn có thể vận hành hiệu quả khi founder không còn trực tiếp điều hành. Ông Đức nhấn mạnh rằng một quá trình chuyển giao chỉ thực sự thành công khi doanh nghiệp được thiết kế để không phụ thuộc vào trí nhớ, kinh nghiệm hay quyền quyết định của một cá nhân, mà được vận hành dựa trên những nguyên tắc và cơ chế đã được chuẩn hóa.

Để hiện thực hóa điều đó, ông đề xuất ba lớp nền tảng cốt lõi gồm Pháp lý – Vận hành – Tài chính. Nếu pháp lý tạo nên “khung luật chơi”, xác định rõ quyền sở hữu, quyền quyết định và cơ chế xử lý các vấn đề phát sinh; thì vận hành chính là “bộ máy” giúp doanh nghiệp hoạt động ổn định thông qua quy trình, phân quyền và dữ liệu, thay vì phụ thuộc vào năng lực của từng cá nhân. Trên hai nền tảng đó, tài chính trở thành “ngôn ngữ chung” của tổ chức, nơi mọi quyết định được đo lường bằng các chỉ số minh bạch thay vì cảm tính hay kinh nghiệm. Chính vì vậy, như ông chia sẻ: “IPO không phải là tiếng chuông lên sàn, mà là một cuộc đại phẫu chuẩn hóa toàn diện từ bên trong.” Đây cũng là thông điệp lớn của phần chia sẻ: chuẩn hóa không phải để đáp ứng yêu cầu của thị trường vốn, mà để doanh nghiệp có đủ năng lực chuyển giao, mở rộng và trường tồn qua nhiều thế hệ.

Chuẩn hóa con người: Kế nghiệp là quá trình nuôi dưỡng thế hệ tiếp nối, không phải lựa chọn người thay thế

<Phiên panel discussion trong buổi workshop “Tiếp nối cơ nghiệp gia đình đa thế hệ”>

Nếu hai phiên keynote trước tập trung vào tư duy và hệ thống, thì phiên panel discussion mang đến một góc nhìn rất thực tế về về cách doanh nghiệp gia đình chuẩn bị thế hệ kế tiếp cho hành trình kế nghiệp.

<Bà Vưu Lệ Quyên – CEO Biti’s trình bày>

Chia sẻ từ bà Vưu Lệ Quyên – CEO Biti’s cho thấy, hành trình kế nghiệp tại doanh nghiệp gia đình thực chất được chuẩn bị từ rất lâu trước khi thế hệ kế tiếp chính thức đảm nhận vai trò lãnh đạo. Theo bà, cha mình (ông Vưu Khải Thành – nhà sáng lập Biti’s) không xem kế nghiệp là việc “trao quyền”, mà là quá trình trao cơ hội để học hỏi và trưởng thành. Trước khi đảm nhận vị trí CEO, bà Quyên đã có 13 năm làm việc tại nhiều vị trí khác nhau trong tập đoàn, từng bước tích lũy kinh nghiệm, thấu hiểu hoạt động vận hành, văn hóa tổ chức và triết lý kinh doanh của doanh nghiệp. Hành trình ấy cho thấy, mục tiêu của kế nghiệp không phải đào tạo một “người thừa kế”, mà là bồi dưỡng một nhà lãnh đạo đủ năng lực, đủ trải nghiệm và đủ sự thấu hiểu để tiếp tục phát triển doanh nghiệp trong một bối cảnh mới.

<Ông Mã Thanh Danh – Thành viên sáng lập Dcensia trình bày >

Ở một góc nhìn khác, ông Mã Thanh Danh mở rộng khái niệm kế nghiệp vượt ra khỏi câu chuyện chuyển giao giữa hai thế hệ trong gia đình. Theo ông, kế nghiệp không chỉ là kế thừa một vị trí lãnh đạo, mà là kế thừa cả một đội ngũ đã đồng hành cùng doanh nghiệp trong nhiều năm. Một CEO có thể được bổ nhiệm trong một ngày, nhưng niềm tin của nhân sự, văn hóa tổ chức và sự gắn kết giữa các thế hệ không thể chuyển giao bằng một quyết định hành chính. Người kế nhiệm vì vậy không chỉ cần chứng minh năng lực với gia đình, mà còn phải tạo dựng được sự tín nhiệm từ chính những con người sẽ đồng hành cùng mình. Đây cũng là điểm giao thoa giữa các chia sẻ tại workshop: sự trường tồn của doanh nghiệp gia đình không phụ thuộc vào việc tìm được “đúng người”, mà vào khả năng chuẩn bị để cả một thế hệ và cả một tổ chức cùng sẵn sàng bước sang chương phát triển tiếp theo.

<Một số hình ảnh khác trong buổi workshop “Tiếp nối cơ nghiệp gia đình đa thế hệ”>

Từ bài toán kế nghiệp đến bài toán trường tồn của doanh nghiệp gia đình Việt Nam

Nhìn rộng hơn, buổi workshop không chỉ bàn về một quá trình chuyển giao giữa hai thế hệ, mà phản ánh một bước chuyển quan trọng của khu vực doanh nghiệp gia đình Việt Nam. Sau hơn ba thập kỷ phát triển, nhiều doanh nghiệp đang đồng thời bước vào giai đoạn chuyển giao thế hệ, chuyên nghiệp hóa quản trị và mở rộng quy mô. Đây không còn là bài toán nội bộ của từng gia đình, mà là thách thức mang tính chiến lược đối với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân.

Có lẽ, các doanh nghiệp gia đình hàng đầu thế giới không trường tồn vì họ tìm được người kế nhiệm phù hợp, mà vì họ xây dựng được những giá trị đủ bền vững để gìn giữ, một hệ thống đủ vững chắc để vận hành và một thế hệ đủ năng lực để tiếp tục kiến tạo. Đó cũng là thông điệp xuyên suốt mà workshop gửi gắm đến cộng đồng doanh nghiệp gia đình Việt Nam: đi chậm lại một nhịp để chuẩn hóa không phải là trì hoãn tăng trưởng, mà là khoản đầu tư chiến lược để doanh nghiệp vươn tầm và trường tồn qua nhiều thế hệ.