Khi bàn về kế nhiệm trong doanh nghiệp gia đình, một trong những cuộc tranh luận quen thuộc nhất là: nên chọn người nhà hay thuê CEO chuyên nghiệp từ bên ngoài? 

Nhiều doanh nghiệp gia đình xem đây là sự đánh đổi giữa việc gìn giữ bản sắc và thúc đẩy chuyên nghiệp hóa. Tuy nhiên, theo giáo sư John A. Davis (2015), đây có thể là cách đặt câu hỏi chưa đầy đủ. 

Trong cuốn The CEO Within, giáo sư Joe Bower cho rằng các doanh nghiệp thường đạt kết quả tốt hơn khi lựa chọn những “Insider Outsiders” – những người đủ hiểu tổ chức từ bên trong nhưng vẫn giữ được góc nhìn độc lập của người ngoài. 

Giáo sư Davis đồng tình với quan điểm này, nhưng cho rằng bài toán kế nhiệm trong doanh nghiệp gia đình phức tạp hơn. Ngoài việc cân nhắc giữa insider và outsider, doanh nghiệp gia đình còn phải đối diện với một chiều lựa chọn khác: người nhà hay không phải người nhà. Chính sự giao thoa giữa hai chiều lựa chọn này đã tạo nên bốn kiểu CEO kế nhiệm khác nhau.

Family Insider: Người gìn giữ di sản

Đây là lựa chọn truyền thống và cũng là lựa chọn được ưu ái nhất trong nhiều doanh nghiệp gia đình. Những Family Insider lớn lên cùng doanh nghiệp, hiểu lịch sử hình thành, được cổ đông tin tưởng và biết “mọi thứ vận hành như thế nào”. Họ thường là những người có khả năng duy trì bản sắc và củng cố niềm tin trong giai đoạn chuyển giao. Tuy nhiên, chính sự gắn bó sâu sắc ấy đôi khi lại trở thành rào cản cho thay đổi. Việc tái cấu trúc doanh nghiệp, từ bỏ những thông lệ lâu năm hay chấm dứt các mối quan hệ từng rất quan trọng không phải là điều dễ dàng đối với những người đã trưởng thành cùng hệ thống đó. Trong những ngành thay đổi nhanh, đây có thể là một bất lợi đáng kể.

Family Outsider: Người đổi mới từ bên trong

Không phải thành viên gia đình nào cũng đi lên từ doanh nghiệp của gia đình. Nhiều người lựa chọn học tập, làm việc hoặc khởi nghiệp ở môi trường bên ngoài trước khi quay trở về. Chính những trải nghiệm đó giúp họ mang theo góc nhìn mới và tinh thần thay đổi mạnh mẽ hơn, trong khi vẫn duy trì được sự thấu hiểu đối với giá trị và di sản gia đình. Họ có thể trở thành cầu nối giữa truyền thống và đổi mới, một nguồn lực đáng giá nhưng thường bị bỏ qua trong các cuộc thảo luận về kế nhiệm. 

Non-Family Outsider: Người tạo ra bước ngoặt

Đây thường là hình mẫu của một “CEO chuyên nghiệp” mà nhiều doanh nghiệp nghĩ đến. Những lãnh đạo này thường được lựa chọn khi doanh nghiệp cần năng lực chuyển đổi, kinh nghiệm chuyên môn hoặc tư duy chiến lược mới. Trong bối cảnh doanh nghiệp cần tái định vị chiến lược hoặc vượt qua khủng hoảng, một Non-Family Outsider có thể mang lại những thay đổi mà người trong cuộc khó thực hiện. Tuy nhiên, năng lực chuyên môn thôi là chưa đủ. Nếu thiếu sự tôn trọng đối với lịch sử, văn hóa và những giá trị cốt lõi của doanh nghiệp gia đình, những CEO này rất dễ thất bại. Thay đổi không đồng nghĩa với việc phủ nhận những gì đã tạo nên thành công của doanh nghiệp.

Non-Family Insider: Người duy trì sự ổn định

Đây là những nhà quản lý đã trưởng thành cùng tổ chức nhưng không thuộc gia đình sở hữu. Họ hiểu con người, quy trình và các mối quan hệ nội bộ, đồng thời thường được xem là lựa chọn an toàn khi doanh nghiệp cần sự ổn định. Dù vậy, giống như Family Insider, họ có thể là những người vận hành xuất sắc, nhưng chưa chắc là những người phù hợp nếu doanh nghiệp đang cần một cuộc chuyển đổi lớn.

Thông điệp bài viết

Có lẽ bài học quan trọng nhất từ góc nhìn của Davis là không tồn tại một mẫu CEO lý tưởng cho mọi doanh nghiệp gia đình. Sai lầm lớn nhất không phải là chọn người nhà hay người ngoài, mà là tin rằng một lựa chọn nào đó luôn đúng trong mọi hoàn cảnh.

Mỗi giai đoạn phát triển đòi hỏi một kiểu lãnh đạo khác nhau. Có lúc doanh nghiệp cần người gìn giữ niềm tin và bản sắc; có lúc lại cần một tác nhân thay đổi đủ độc lập để đặt ra những câu hỏi khó. Vì vậy, câu hỏi đúng trong kế nhiệm không phải là: “Ai phù hợp nhất để trở thành CEO?” mà là: “Doanh nghiệp của chúng ta đang cần điều gì nhất ở người lãnh đạo tiếp theo?”

Bởi suy cho cùng, người kế nhiệm phù hợp không phải là người giống founder nhất, cũng không phải là người chuyên nghiệp nhất. Đó là người có đủ năng lực để bảo vệ những giá trị đáng giữ lại, và đủ dũng cảm để thay đổi những điều đang cản trở doanh nghiệp bước tiếp.

Nguồn tham khảo

Davis, J. A. (2015, November 24). Developing your next CEO for the family business. Harvard Business School Working Knowledge. hbswk.hbs.edu/item/managing-the-family-business-developing-your-next-ceo