Doanh nghiệp gia đình Việt Nam và bước ngoặt sau đại dịch

Doanh nghiệp gia đình từ lâu đã đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Với tỷ trọng lớn trong khu vực tư nhân, họ không chỉ tạo công ăn việc làm và đóng góp vào GDP quốc gia, mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, tinh thần khởi nghiệp và sự gắn kết xã hội. Tuy nhiên, đại dịch Covid-19 đã tạo ra một cú sốc lớn, đặt ra nhiều thách thức chưa từng có và buộc các doanh nghiệp này phải suy nghĩ nghiêm túc hơn về tương lai. Câu hỏi quan trọng nhất được đặt ra không chỉ xoay quanh năng lực phục hồi, mà còn liên quan đến tính kế thừa: Thế hệ nào sẽ tiếp tục chèo lái con thuyền trong giai đoạn biến động mới? 

Khoảng cách thế hệ và thách thức trong hành trình kế nghiệp

Báo cáo PwC NextGen Survey 2024 chỉ ra rằng, đại dịch Covid-19 đã làm thay đổi cách các doanh nghiệp gia đình nhìn nhận về vai trò kế nghiệp. Trong bối cảnh giãn cách và khủng hoảng, nhiều gia đình buộc phải cùng nhau bàn bạc về chiến lược, rủi ro và hướng đi lâu dài. PwC NextGen Survey 2024 ghi nhận rằng hơn 70% thế hệ kế nghiệp (NextGen) toàn cầu tham gia nhiều hơn vào các cuộc thảo luận chiến lược trong giai đoạn dịch bệnh. Tại Việt Nam, các gia đình cũng phản ánh rằng mối quan hệ nội bộ trở nên gắn bó và cởi mở hơn. Đây là một sự dịch chuyển quan trọng, bởi trước đó, vấn đề kế nhiệm thường bị né tránh do tính nhạy cảm trong gia đình.

Sự gia tăng đối thoại là tín hiệu tích cực, nhưng nó không đồng nghĩa với việc quá trình kế nghiệp trở nên suôn sẻ. Báo cáo PwC cho thấy phần lớn NextGen Việt Nam tham gia vào hoạt động kinh doanh thường ngày, nhưng chỉ một số ít được trao quyền lãnh đạo thực sự. Hầu như họ vẫn trong trạng thái “học việc không chính thức”, khi được quan sát và hỗ trợ nhiều hơn là ra quyết định. Khoảng cách giữa sự sẵn sàng của NextGen và sự dè dặt của thế hệ sáng nghiệp dẫn đến một tình trạng “lưng chừng”, vừa thiếu động lực vừa thiếu cơ hội để chứng minh bản thân.

Một vấn đề nổi bật là mức độ sẵn sàng từ thế hệ sáng nghiệp. Có đến 42% NextGen thừa nhận rằng cha mẹ hoặc người sáng lập chưa sẵn sàng “buông tay”. Trong khi đó, một tỷ lệ tương đương cũng cho rằng bản thân chưa thực sự hiểu rõ thế mạnh và đam mê cá nhân. Điều này phản ánh hai chiều bất cập: thế hệ đi trước thiếu niềm tin, còn thế hệ đi sau thiếu sự tự tin và định hướng. Khi cả hai yếu tố cùng tồn tại, kế nghiệp trở thành một hành trình đầy bất ổn, nơi NextGen có nguy cơ tìm lối đi riêng ngoài khuôn khổ gia đình, dẫn đến sự thất thoát nguồn lực quý giá.

Bên cạnh rào cản tâm lý và niềm tin, sự thiếu hụt một khung kế hoạch kế thừa rõ ràng cũng làm trầm trọng thêm tình hình. Chuyển giao thường chỉ được bàn đến khi khủng hoảng xảy ra, thay vì được chuẩn bị một cách hệ thống và chiến lược. Điều này khiến tiến trình kế nghiệp mang tính bị động, không tạo ra sự chủ động để vừa đảm bảo sự liên tục trong vận hành, vừa duy trì các giá trị gia đình. Thực tế cho thấy, chuyển giao thành công không chỉ là việc trao quyền sở hữu hoặc vị trí lãnh đạo, mà còn là sự tiếp nối của triết lý kinh doanh, uy tín thị trường và văn hóa doanh nghiệp. Đây là những giá trị vô hình nhưng có sức nặng quyết định đến bản sắc của một doanh nghiệp gia đình.

Từ khủng hoảng đến bền vững: Nguyên tắc cho một tiến trình chuyển giao thành công

Từ những quan sát này, có thể rút ra một số nguyên tắc then chốt cho tiến trình kế nghiệp bền vững. Thứ nhất, đối thoại liên thế hệ cần được duy trì thường xuyên và minh bạch. Thay vì chỉ thảo luận trong tình huống khẩn cấp, các cuộc trao đổi cần trở thành hoạt động định kỳ, giúp xây dựng niềm tin và giảm thiểu khoảng cách kỳ vọng. Thứ hai, việc trao quyền phải đi kèm cơ hội thực chất. NextGen cần được thử thách bằng những dự án cụ thể, những quyết định quan trọng và các tình huống quản trị khó khăn. Chỉ khi có cơ hội hành động, năng lực lãnh đạo của họ mới có thể được kiểm chứng và phát triển.

Đại dịch Covid-19 đã trở thành một chất xúc tác buộc doanh nghiệp gia đình Việt Nam phải đối diện trực tiếp với vấn đề kế nghiệp. Nếu trước đây, chuyển giao thường bị trì hoãn hoặc né tránh, thì nay nó đã trở thành một ưu tiên chiến lược không thể chậm trễ. PwC NextGen Survey 2024 cho thấy sự sẵn sàng của NextGen là rõ ràng, nhưng để biến sự sẵn sàng thành thực tế, cần có niềm tin và sự chủ động từ cả hai phía.

Kế nghiệp thành công không chỉ quyết định đến sự tồn tại của từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà còn ảnh hưởng đến sự bền vững của nền kinh tế tư nhân tại Việt Nam. Một quá trình chuyển giao được chuẩn bị kỹ lưỡng sẽ giúp doanh nghiệp gia đình duy trì bản sắc, gia tăng khả năng chống chịu và tiếp tục đóng góp tích cực cho xã hội. Sức bật sau khủng hoảng (Resilience) chính là giá trị cốt lõi mà doanh nghiệp gia đình Việt Nam cần phát huy, để thế hệ kế nghiệp không chỉ tiếp quản một cơ nghiệp, mà còn gìn giữ một di sản và mở rộng nó cho tương lai.

Tài liệu tham khảo

PwC. (2024). PWC’s Global NextGen Survey 2024 Vietnam Report. In PwC.

https://www.pwc.com/vn/en/publications/vietnam-publications/nextgen-survey-2024.html